بلوغ زودرس یعنی زمانی که روند بلوغ در دختران پیش از 8 سالگی و در پسران پیش از 9 سالگی شروع می‌شود. علت این پدیده با توجه به نوع بلوغ زودرس متفاوت است. برای درمان آن از داروهایی استفاده می‌شود که می‌توانند ترشح بعضی از هورمون‌ها را مهار کنند.

بلوغ زودرس چیست؟

بلوغ زودرس به معنی شروع زودهنگام بلوغ است. این اصطلاح زمانی به کار می‌رود که بلوغ خیلی زودتر از حالت طبیعی آغاز شود، یعنی قبل از 8 سالگی در دختران و قبل از 9 سالگی در پسران.

بلوغ فرایندی است که طی آن کودک دچار جهش رشد می‌شود و ویژگی‌های جسمی و جنسی بزرگسالی در او شکل می‌گیرد. در مغز کودک، بخشی به نام هیپوتالاموس هورمون‌هایی ترشح می‌کند که باعث می‌شود غده هیپوفیز هورمون‌هایی به نام گنادوتروپین‌ها را آزاد کند. این هورمون‌ها غدد جنسی را تحریک می‌کنند. در پسران، غدد جنسی همان بیضه‌ها هستند که هورمون تستوسترون ترشح می‌کنند و در دختران، تخمدان‌ها هستند که هورمون استروژن تولید می‌کنند.

به‌طور طبیعی، بلوغ در دختران معمولاً بین 8 تا 13 سالگی و در پسران بین 9 تا 14 سالگی شروع می‌شود. کودکانی که دچار بلوغ زودرس هستند، این تغییرات را خیلی زودتر از زمان معمول تجربه می‌کنند.

انواع بلوغ زودرس

دو نوع اصلی بلوغ زودرس وجود دارد: بلوغ زودرس مرکزی و بلوغ زودرس محیطی.

بلوغ زودرس مرکزی

بلوغ زودرس مرکزی شایع‌ترین نوع بلوغ زودرس است. این حالت زمانی رخ می‌دهد که مغز کودک خیلی زود هورمونی به نام هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GnRH) ترشح می‌کند. در نتیجه، بیضه‌ها یا تخمدان‌ها زودتر از زمان طبیعی شروع به ترشح هورمون‌های جنسی (آندروژن‌ها) می‌کنند.

بلوغ زودرس محیطی

بلوغ زودرس محیطی در اثر مشکلاتی در اندام‌های تولیدمثل کودک (تخمدان‌ها یا بیضه‌ها) یا غدد فوق‌کلیوی ایجاد می‌شود. گاهی هم به دلیل تماس کودک با هورمون‌ها از محیط اطراف رخ می‌دهد. به بلوغ زودرس محیطی، بلوغ زودرس مستقل از گنادوتروپین نیز گفته می‌شود.

چه کسانی دچار بلوغ زودرس می شوند؟

هر کودکی ممکن است دچار بلوغ زودرس شود، اما این وضعیت در دختران شایع‌تر از پسران است.

آیا بلوغ زودرس در کودکان شایع است؟

تقریبا 20 نفر از هر 10000 کودک دختر دچار بلوغ زودرس می شوند. در حالیکه، این عدد در کودکان پسر کمتر از 5 نفر از هر 10000 نفر است.

علت بلوغ زودرس چیست؟

علت‌های بلوغ زودرس بسته به نوع آن متفاوت است.

علت بلوغ زودرس مرکزی

بلوغ زودرس مرکزی زمانی اتفاق می‌افتد که مغز کودک زودتر از زمان طبیعی هورمونی به نام GnRH  را ترشح می‌کند. این هورمون باعث می‌شود بیضه‌ها یا تخمدان‌ها زودتر هورمون‌های جنسی را ترشح کنند.
در بیشتر موارد، به‌ ویژه در دختران، علت دقیق آن مشخص نیست. اما ممکن است به دلایل زیر رخ دهد:

  • آسیب‌های مغزی
  • تومورهای مغزی
  • عفونت‌های مغزی
  • ناهنجاری‌های مغزی
  • پرتودرمانی

علت بلوغ زودرس محیطی

بلوغ زودرس محیطی زمانی رخ می‌دهد که اندام‌های جنسی یا غدد فوق‌کلیوی (آدرنال) کودک دچار مشکل شوند و زودتر از زمان طبیعی هورمون ترشح کنند.

علت‌های احتمالی موارد زیر است:

  • تومور در تخمدان‌ها، بیضه‌ها یا غدد فوق‌کلیوی
  • تومورهایی که هورمون HCG ترشح می‌کنند
  • بیماری‌های ژنتیکی مثل سندرم مک‌ کون–آلبرایت
  • کم‌کاری شدید تیروئید
  • اختلالات غده فوق‌کلیوی، مانند هایپرپلازی مادرزادی آدرنال

 گاهی بلوغ زودرس محیطی به این علت رخ می‌دهد که کودک در معرض هورمون‌هایی از خارج بدن قرار می‌گیرد. برای مثال، استفاده از کرم‌ها، داروها یا مکمل‌هایی که حاوی استروژن، تستوسترون یا آندروژن هستند، می‌تواند باعث بروز این حالت شود.

نشانه های بلوغ زودرس

به طور کلی علائم بلوغ زودرس در کودکان جوش پوستی، تغییر بوی بدن و قد کشیدن سریع است.
همچنین، صفات جنسی زودتر از زمان طبیعی ظاهر می‌شوند.

در دختران، این علائم شامل موارد زیر است:

  • رشد پستان‌ها
  • شروع قاعدگی
  • رویش مو در ناحیه تناسلی و زیر بغل

در پسران، بلوغ زودرس ممکن است باعث موارد زیر شود:

  • کلفت شدن صدا
  • رویش مو در صورت، ناحیه تناسلی و زیر بغل
  • بزرگ شدن آلت تناسلی و بیضه‌ها
  • افزایش و رشد عضلات

چه چیزی باعث بلوغ زودرس می شود؟

بلوغ زودرس در برخی از کودکان شیوع بیشتری دارد و احتمال بروز آن در گروه‌های زیر بالاتر است:

  • دختران
  • کودکانی که اضافه ‌وزن یا چاقی دارند.
  • کودکان سیاه‌پوست

عوارض بلوغ زودرس

بلوغ زودرس ممکن است باعث شود کودک در ابتدا سریع‌تر قد بکشد، اما چون بلوغ زودتر به پایان می‌رسد، رشد قدی هم زودتر متوقف می شود. به همین دلیل، قد نهایی کودک ممکن است از هم ‌سن ‌و سالانش کوتاه‌تر باشد. همچنین، بلوغ  زودتر از دیگران می‌تواند برای کودک احساس خجالت یا ناراحتی ایجاد کند.

این مسائل ممکن است به مشکلات رفتاری، عاطفی و اجتماعی منجر شود. کودک ممکن است دچار اضطراب یا افسردگی شود و در آینده خطر گرایش به مصرف مواد یا انجام رفتارهای پرخطر در او بیشتر باشد.

تشخیص بلوغ زودرس

پزشک کودک ابتدا معاینه فیزیکی انجام می‌دهد و درباره سابقه پزشکی کودک از شما سؤال می‌پرسد.

ممکن است برای بررسی سن استخوانی، از دست و مچ کودک عکس‌برداری انجام شود. اگر بدن کودک بیش از حد هورمون‌های جنسی تولید کند، استخوان‌ها زودتر از حالت طبیعی بالغ می‌شوند که می‌تواند نشانه بلوغ زودرس باشد.

همچنین برای بررسی هورمون های کودک آزمایش خون درخواست می کند. در این آزمایش هورمون‌های هیپوفیز یعنی LH و FSH که نقش اصلی در کنترل بلوغ دارند و هورمون های جنسی اندازه‌گیری می‌شود.

گاهی پزشک ام ‌آر ‌آی مغز را نیز توصیه می کند. این آزمایش به تشخیص یا رد تومورهای مغزی کمک می کند.

اگر پزشک به بلوغ زودرس محیطی مشکوک باشد، سونوگرافی لگن درخواست می کند. این بررسی برای شناسایی تومورهای تخمدان یا غدد فوق‌کلیوی انجام می‌شود. این توده‌ها گاهی باعث بلوغ زودرس در دختران می‌شوند.

بر اساس نتایج آزمایش‌ها، پزشک ممکن است شما را به فوق تخصص غدد کودکان ارجاع دهد.

درمان بلوغ زودرس

درمان بلوغ زودرس بر اساس نوع آن متفاوت است.

درمان بلوغ زودرس مرکزی

هدف اصلی درمان بلوغ زودرس مرکزی، متوقف کردن ترشح هورمون‌های LH و FSH  از غده هیپوفیز است. با این کار، نشانه‌های بلوغ کند شده و پریود به تأخیر می‌افتد. درمان آن معمولاً آگونیست GnRH (مهارکننده ی بلوغ) است. این دارو با متوقف کردن تولید هورمون‌های جنسی و رشد عمل می‌کند. پزشک کودک، دارو را به صورت تزریق منظم تجویز می کند تا زمانی که شروع بلوغ بی خطر باشد.

درمان بلوغ زودرس محیطی

در بلوغ زودرس محیطی، درمان بر پایه ی حذف منبع هورمون‌های جنسی است. برخی از کودکان نیاز به جراحی دارند تا تومور یا توده‌ای که باعث علائم بلوغ زودرس شده است، برداشته شود. برخی دیگر ممکن است به داروهایی مانند گلوکوکورتیکوئیدها (یک نوع استروئید) نیاز داشته باشند. گاهی هم حذف محرک خارجی، مانند کرم‌های حاوی استروژن، برای متوقف کردن بلوغ زودرس کافی است.

عاقبت بلوغ زودرس چیست؟

وضعیت کودک در نهایت بستگی به چند عامل دارد، از جمله:

  • سن استخوانی
  • سن شروع بلوغ زودرس
  • سرعت پیشرفت بلوغ زودرس
  • روش درمان

درمان زودهنگام با دارو یا جراحی معمولاً می‌تواند بلوغ زودرس را متوقف کند.

آیا بلوغ زودرس قابل پیشگیری است؟

اکثر موارد بلوغ زودرس را نمی‌توان پیشگیری کرد. اما محدود کردن تماس کودک با هورمون‌های جنسی از منابع خارجی ممکن است به پیشگیری کمک کند. این منابع می‌توانند کرم‌ها، لوسیون‌ها یا داروهای حاوی استروژن یا تستوسترون باشند.

چرا بلوغ زودرس در دختران بیشتر است؟

در آمریکا، به نظر می‌رسد که تعداد دخترانی که زودتر به بلوغ می‌رسند در حال افزایش است. این روند ممکن است با افزایش نرخ چاقی مرتبط باشد. پژوهشگران ارتباط بین شاخص توده بدنی (BMI) بالاتر و شروع زودهنگام رشد پستان را نشان داده‌اند. مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده و پرچرب نیز ممکن است باعث بلوغ زودرس شود.

نژاد و قومیت هم در زمان شروع بلوغ نقش دارند. دختران سیاه‌پوست و اسپانیایی‌تبار معمولاً زودتر از سایر گروه‌های قومی وارد بلوغ می‌شوند. از آنجا که چاقی در این گروه‌ها شایع‌تر است، این موضوع می‌تواند به افزایش موارد بلوغ زودرس کمک کند.